जैन व बौद्ध धर्मांचा उदय

सांची स्तूप 

या संदर्भातील विडिओ यु ट्यूबवर पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा.  CLICK ME

या संदर्भातील विडिओ यु ट्यूबवर पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा  CLICK ME

1. जैन धर्मातील पहिले तीर्थंकर वृषभदेवप्रश्न 1 - रिकाम्या जागा योग्य शब्दांनी भरा.

2. वर्धमानाचा जन्म कुंडल या ठिकाणी झाला.

3. महावीरांना वयाच्या 42 व्या वर्षी दिव्य ज्ञान प्राप्त झाले.

4. वयाच्या 72 व्या वर्षी महावीरांचे निर्वाण पावापुरी (बिहार) या ठिकाणी झाले.

5. गौतम बुद्धाचे सिद्धार्थ हे मूळ नाव होय.

6. बुद्धांनी आपले पहिले प्रवचन सारनाथ (हरिणबाग) या ठिकाणी दिले.

7. बुद्धाच्या पहिल्या प्रवचनाला धर्मचक्र प्रवर्तन असे म्हणतात.

प्रश्न 2 - खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा.

भगवान महावीर 

1. महावीराच्या जीवनाबद्दल थोडक्यात माहिती लिहा. 

 उत्तर : वर्धमान महावीरचा जन्म कुंडल येथे इ.स.पू. 599 मध्ये झाला. त्याचे वडील सिद्धार्थ व आई त्रिशलादेवी होती. वर्धमानाचे लग्न यशोधरेशी झाले. वयाच्या 23 व्या वर्षी त्याने संसाराचा त्याग करून सत्याच्या शोधात तो 12 वर्षे भटकत राहिला. वयाच्या 42 व्या वर्षी त्याला दिव्य ज्ञान प्राप्त झाली. तो सर्वज्ञ झाला. लोक त्यास महावीर किंवा जिन म्हणू लागले. त्याच्या अनुयायांना जैन म्हणण्यात येई. त्यांने तीस वर्षे लोकांना उपदेश केला. बिहारला पावापुरी येथे वयाच्या 72 व्या वर्षी (इ.स.पू. 527) त्याचे निर्वाण झाले. त्याला जैनधर्मीय चोविसावा तीर्थंकर मानतात.

2. त्रिरत्न म्हणजे काय ?

उत्तर : भगवान महावीरने सांगितलेल्या तीन आचारधर्मास त्रिरत्ने म्हणतात. ती म्हणजे 1. सम्यक ज्ञान 2. सम्यक दर्शन 3. सम्यक चारित्र्य.

3. जैन धर्मांच्या शाखांची नावे लिहा.

उत्तर : जैन धर्मांच्या शाखा दोन आहेत. 1. श्वेतांबर 2. दिगंबर.  श्वेतांबर  हे लोक पांढरी वस्त्रे परिधान करतात. तर दिगंबर हे वस्त्रांचा त्याग करतात.

4. मधला मार्ग म्हणजे काय ?

उत्तर : जीवनातील दु:ख घालविण्यासाठी भगवान गौतम बुद्धाने ‘अष्टांग मार्ग‘ सांगितले आहेत. या मार्गाला ‘मधला मार्ग’असे म्हणतात.

5. नवीन धर्मांने प्रभावित झालेले लोक कोण ?

उत्तर : श्रीमंत, व्यापारी, कारागीर आणि सामान्य लोक हे नव्या धर्माच्या शिकवणीने प्रभावित झाले होते.

6. त्रिपिटीकावर टीप लिहा.

त्रिपिटीका 

उत्तर : गौतम बुद्धांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या अनुयायांनी त्यांची शिकवण आणि आख्यायिका ‘त्रिपिटक’ या ग्रंथात संग्रहीत केल्या. विनय, धम्म आणि अभिधम्मपीटक या प्रमाण ग्रंथांनी मिळून बनलेले त्रिपिटक होय. कालांतराने या शिकवणी संदर्भात भेद होऊन बौद्ध धर्मात फूट पडली व वेगळे पंथ उदयास आले ते म्हणजे हिनयान, महायान, वज्रयान इ. 

७. पार्श्वनाथाने सांगितलेली चार व्रते कोणती ?

उत्तर : पार्श्वनाथाने सांगितलेली चार व्रते म्हणजे 1.अहिंसा, 2.सत्य, 3.अस्तेय (चोरी करू नये) 4.अपरिग्रह (संपत्तीचा संग्रह करू नये)

८. वर्धमानचे आई वडील कोण होते ?

उत्तर : वर्धमानचे वडील सिद्धार्थ हे ज्ञातृक जमातीचे मुख्य होते तर आई त्रिशलादेवी लच्छवी घराण्याची राजकन्या होती. 

९. भगवान महावीरने सांगितलेली पाच तत्त्वे कोणती ?

उत्तर : भगवान महावीरने सांगितलेली पाच व्रते म्हणजे 1.अहिंसा, 2.सत्य, 3.अस्तेय (चोरी करू नये) 4.अपरिग्रह (संपत्तीचा संग्रह करू नये) 5.ब्रह्मचर्य 

१०. गौतम बुद्धाच्या जीवनाबद्दल थोडक्यात लिहा.

गौतम बुद्ध 

 उत्तर : गौतम बुद्धाचे पूर्वीचे नाव सिद्धार्थ. इ.स.पू. 567 मध्ये सिद्धार्थचा जन्म झाला. त्याचे वडील शुद्धोधन व आई मायावती. राजऐश्वर्य आणि संसाराचा त्याग करून सिद्धार्थ विरक्त झाला. त्यांने अक्षय सुखाच्या शोधार्थ अनेक दिवस घालविले. त्याला अक्षय  ज्ञान प्राप्त झाल्यामुळे तो बुद्ध म्हणून ओळखला जाऊ लागला. त्यांने सारनाथ येथील हरिणबागेत पहिले प्रवचन दिले. त्याला धर्मचक्र प्रवर्तन म्हटले जाते. येथेच त्याने चार आर्य सत्य व अष्टांग मार्ग सांगितले. वयाच्या 80 व्या वर्षी  कुशीनगर येथे इ.स. पू. 487 मध्ये सिद्धार्थाचे महानिर्वाण झाले.

या संदर्भातील विडिओ यु ट्यूबवर पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा.  CLICK ME

या संदर्भातील विडिओ यु ट्यूबवर पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा. CLICK ME

११. गौतम बुद्धांनी सांगितलेली चार सत्ये कोणती ?

उत्तर : गौतम बुद्धांनी सांगितलेली चार सत्ये म्हणजे संपूर्ण जग हे क्षणिक आणि दु:खमय आहे. दु:खाचे मूळ कारण म्हणजे आशा किंवा तृष्णा आहे. आशा, इच्छा यांचा त्याग केल्याने समाधानी जीवन प्राप्त होते. 

1२. गौतम बुद्धांनी सांगितलेला ‘अष्टांग मार्ग’ कोणता ?

उत्तर : गौतम बुद्धांनी सांगितलेला ‘अष्टांग मार्ग’ : 1.उत्तम कृती 2.भाषा 3.ज्ञान 4.जीवन 5.प्रयत्न 6.स्मृती 7.निर्णय 8.विचार. 

13. बौद्ध धर्मातील वेगवेगळे पंथ कोणते ?

उत्तर : हिनयान, महायान, वज्रयान आणि त्याचे उपविभाग हे बौद्ध धर्मातील वेगवेगळे पंथ आहेत.

14. बौद्ध धर्माचा प्रसार कोणत्या देशात झाला ?

उत्तर : मलाया, बर्मा, थायलंड, व्हिएतनाम, कंबोडिया, श्रीलंका, बामीयन देशामध्ये मध्ये बौद्ध धर्माचा प्रसार  झाला.
 

ग्रीक, रोमन आणि अमेरिकन संस्कृती

ऍम्पिथिएटर 

प्रश्न 1 - खालील जागा योग्य शब्दांनी भरा.

1. होमरने लिहिलेली महाकाव्ये इलियड आणि ओडिसी होेय.

2. ग्रीकांनी हुकूमशहांना टायरंटस असे म्हटले आहे.

3. औषधशास्त्राचा पाया हिप्पोके्रटिस यांने घातला.

4. हेरोडोटस याला इतिहासाचा जनक म्हटले जाते.

5. प्रिन्सेप म्हणजे राज्याचा प्रथम नागरिक होय.

6. लॅटिन ही रोमनांची भाषा होय.

7. मायन संस्कृतीतील दगडी शिल्पांना स्टेलिस म्हटले जात असे.

8. टेक्सोको हे मेक्सिकोतील सरोवर होय.

9. इन्का संस्कृतीचा प्रमुख टूपेक हा होता.

10. इन्काचे आराध्य दैवत सूर्यदेवता होते.

सॉक्रेटिस

प्लेटो 

अरिस्टोटल

  

अलेक्सझांडर

होमर 

 

प्रश्न 2 - खालील प्रश्नांची उत्तरे थोडक्यात लिहा.

1. ग्रीक साहित्यात होमरचे योगदान कोणते ?

उत्तर : होमरची दोन महाकाव्ये प्रसिद्ध आहेत. इलियड आणि ओडिसी. इलियड हे ट्रॉयचा वेढा आणि त्याचा नाश याचे वर्णन आहे. ओडिसीत ओडिसीच्या ट्रॉयहून परतत असतानाच्या साहसी कृत्यांचे वर्णन आहे.

2. ग्रीक नगरराज्ये कोणकोणती होती ?

उत्तर : अ‍ॅथेन्स स्पार्टा, मॅसेडोनिया आणि थेब्ज ही ग्रीक नगरराज्ये होती.

3. रोमन प्रजासत्ताकांची वैशिष्ट्ये कोणती होती ?

उत्तर : रोमन प्रजासत्ताक सिनेट आणि असेंब्ली हे सल्लागार समिती म्हणून कार्य करीत होती. या समितीमधील सभासद युद्धकाळात सैन्याचे नेतृत्व करीत. त्यांनी न्याय व कायदा अंमलात आणला. सिनेटवर उच्चकुलीन वर्गाचे नियंत्रण असे. सामान्यवर्गाचे अधिकार मर्यादित असे. करांचे ओझे कमी होते. कर भरला नाही तर शिक्षा होई. सिनेटने घेतलेला निर्णय लोकसंरक्षक अधिकारी किंवा पुढारी नाकारू शकत. सामान्य वर्गाला मात्र बंधनकारक असे. बंडामुळे सामान्यवर्गाला उच्च सभेतील प्रतिनिधी निवडण्याचे  अधिकार मिळाला होता. कायद्यामुळे नागरिकांना त्यांचे हक्क आणि पिळवणुकीविरुद्ध प्रतिकाराचे ज्ञान प्राप्त झाले.

4. कोलंबियातील प्राचीन संस्कृती कोणकोणत्या ?

उत्तर : माया, अ‍ॅझटेक आणि इन्का, झॅपोटेक, टोटेनिक या कोलंबियातील प्राचीन संस्कृती होत.

5. मायन कोण होते ?

उत्तर : मेक्सिकोतील युक्यूटान भागातील इंडो अमेरिकन टोळ्यांना मायन म्हणतात.

6. अ‍ॅझटेक निसर्ग पूजक होते. कसे ?

उत्तर : अ‍ॅझटेक लोक मूलत: भटके होते. ते निसर्गाची पूजा करीत. देवाला वेगवेगळ्या मार्गांनी प्रसन्न करून घेण्याचा प्रयत्न करीत. मानवी बळी हा त्यापैकीच एक होता.

ऑलिंपिकचे चिन्ह 

ग्लॅडिएटर 

 

जगाच्या प्राचीन संस्कृती

पिरॅमिड 

प्रश्न 1 - खालील जागी योग्य शब्द भरा.

1. हिरोग्लाफिक्स म्हणजे पवित्र लिखाण (चित्रलिपी) होय.

2. इजिप्तच्या राजांना फरोहा असे म्हणत.

3. ग्रीकांनी मेसापोटेमियाचा उल्लेख दोन नद्यांमधील प्रदेश असा केला आहे.

4. अमुराईटसचा प्रसिद्ध राजा हम्मुरबी हा होय.

प्रश्न 2 - जोड्या जुळवा (उत्तरे)

                        अ                              ब

            1. हो यांग हो नदी                      चीन

            2. क्यूनफॉर्म लिपी                    मेसापोटेमिया

            3. क्लिओपात्रा                         इजिप्शियन राणी

            4. हम्मूरबी                               अमुराईटसचा राजा

            5. चिनी वंश/घराणे                   शांघ

प्रश्न 3 -  थोडक्यात उत्तरे लिहा.

1. मम्मीजचे जतन कसे केले जात असे ?

उत्तर : मम्मी म्हणजे प्रेत. इजिप्शियन लोक प्रेतावर रसायनांचा वापर करून प्रेत पातळ कापडात गुंडाळून ठेवत असत. त्यालाच मम्मी म्हणतात. या मम्मी विशिष्ट शवपेटीत घालून थडग्यात ठेवत. ही थडगी म्हणजे पिरॅमिडस. यामध्ये प्रेतासोबत दैनंदिन गरजेच्या वस्तू, आचारी, न्हावी यांच्या प्रतिमा ठेवल्या जात असत.

2. पिरॅमिडसची माहिती लिहा.

उत्तर : मम्मी विशिष्ट शवपेटीत घालून ठेवलेली थडगी म्हणजे पिरॅमिडस होय. हे पिरॅमिडस सुरुवातीला पर्वत शिलालेखामध्ये खोदून तयार केली जात असत. उत्तरेकडे सरकल्यानंतर वाळवंटात पिरॅमिडस बांधण्यात आले. यासाठी मोठ मोठ्या दगडांचा वापर करून उंच मनोरे बांधले जात असत. राजे आणि श्रीमंत लोकांच्यात उंच पिरॅमिडस बांधण्याची स्पर्धा असे.

3. हो यांग हो नदीला चीनचे अश्रू का म्हणतात ?

उत्तर :  हो यांग हो नदीला आलेल्या महापुरामुळे नदीचे पात्र बदलले जाऊन हजारो घरे आणि शेती नाश पावतात. अनेक कालवे या पुरामुळे उद्ध्वस्त होतात. त्यामुळे तिला चीनचे अश्रू असे म्हणतात.

फरोह

झिगुरात

चीनची भिंत 

भारताच्या प्राचीन संस्कृती

मोहेंजोदारो स्नानगृह   

या संदर्भातील विडिओ यु ट्यूबवर पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा. 

प्रश्न 1 - रिकाम्या जागी योग्य शब्द भरा.

1. बोलन खिंडीजवळील सुपीक प्रदेश मेहेरगड हा होय.

2. पुरातत्त्व संशोधकांनी हरप्पा हे शहर नव्वद वर्षापूर्वी शोधून काढले.

3. हरप्पा संस्कृतीतील लोक शेती आणि व्यापारावर अवलंबून होते.

4. सगळ्यात प्राचीन वेद ऋग्वेद हा होय. 

हराप्पा शहर व  हातविरहित मानवी पुतळा 

प्रश्न 2 - खालील प्रश्नांची उत्तरे थोडक्यात लिहा.

1. हरप्पा शहराची नगर वैशिष्ट्ये वर्णन करा.

उत्तर : हरप्पा शहराचे दोन किंवा दोनापेक्षा जास्त भाग दिसून येतात. पश्चिम भाग हा अरुंद आणि उंचावर आहे. संशोधकांच्या मते हा किल्ला असावा. पूर्व भाग मात्र विस्तीर्ण आणि सखल भागी आहे. या भागाला खालचे गाव असे संबोधले आहे. प्रत्येक भागाची भिंत जळावू विटापासून केली आहे. विटांची रचना एकमेकामध्ये गुंतवून केली असल्यामुळे घरांच्या भिंती मजबूत आहेत. या किल्ल्यात काही वैशिष्ट्यपूर्ण इमारतीदेखील आहेत.

2. मोहेंजोदारोमधील सार्वजनिक स्नानगृहाचे वर्णन करा.

उत्तर : हा एक पोहोण्याचा तलाव आहे. अभ्यास तज्ज्ञांच्या मते ते स्नानगृह असावे. तलावातील पाण्याचा अपव्यय टाळण्यासाठी त्याचे बांधकाम पक्क्या विटांनी केले आहे. तलावात उतरण्यासाठी त्याच्या दोन्ही बाजूंनी पायèयांची रचना केली आहे. तसेच सभोवताली खोल्यादेखील आहेत. या स्नानगृहाला पाण्याचा पुरवठा बहुतेक विहिरीमार्फत केला जात असे. त्याचबरोबर घाण पाण्याचा निचरा करण्याची सोय होती. या स्नानगृहाचा वापर विशिष्ट प्रसंगी महनीय व्यक्ती करीत असावेत.

3. शहर रचना कशी होती ?

उत्तर : शहराची रचना पद्धतशीर होती. व्यवस्थितपणे बांधलेली एकमजली अथवा दुमजली घरे, रस्ते आणि गटारे या ठिकाणी दिसून येतात. घराचे बांधकाम विटांचा वापर करून केलेले असे. भिंती मजबूत होत्या. अंगणाच्या सभोवताली खोल्यांची रचना आढळून येते. घराचे प्रवेशद्वार रस्त्याला लागून असे. खिडक्यांची रचना रस्त्यावर उघडणारी नव्हती. घरात स्नानगृहे होती. काही घरांना पाणी पुरवठ्यासाठी विहिरीदेखील होत्या.

सांडपाण्याचा निचरा करण्यासाठी जमिनी अंतर्गत गटारांची रचना होती. गटारी विटांनी बांधलेल्या आणि दगडी आच्छादन असलेल्या होत्या. घरातील सांडपाण्याचा निचरा मुख्य गटारामध्ये होत असे. सार्वजनिक गटारांची वारंवार स्वच्छता करण्यासाठी त्यावर काढता येणारी झाकणे असत.
या संदर्भातील विडिओ यु ट्यूबवर पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा. CLICK MECLICK ME

4. वेदांची नावे लिहा.

उत्तर : वेद चार आहेत. 1. ऋग्वेद 2. सामवेद 3. यजुर्वेद 4. अथर्ववेद.

5. वैदिक काळात कोणकोणते यज्ञ केले जात असत ?

उत्तर : वैदिक काळात राजसूय, वाजपेय, सर्वमेध आणि अश्वमेध यज्ञ केले जात.

6. वेदकाळानंतर लोक कोणकोणते व्यवसाय करत असत.

उत्तर : वेदकाळानंतर लोक सोनार, चांभार, बुरुड, लोहार, दोरखंड तयार करणारे, विणकर, सुतार, कुंभार इ. व्यावसायिकांचा उल्लेख आढळतो.

ब्रॉंझचा नर्तिकेचा पुतळा 

या संदर्भातील विडिओ यु ट्यूबवर पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा CLICK ME

भारताची भौगालिक वैशिष्ट्ये व प्राचीन भारत

प्रश्न 1 - खालील रिकाम्या जागा योग्य शब्दांनी भरा.

1. भौगोलिक दृष्टया भारत द्वीपकल्प आहे.

2. राखेचे अंश कर्नुल या गुहेत आढळले आहेत.

3. मध्य पाषाण युगातील शस्त्रांना नाजूक दगडी शस्त्रे म्हटले जात असे.

प्रश्न 2 - खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा.

1. भारताची भौगोलिक वैशिष्ट्ये कोणती ?

उत्तर : भारत हे द्वीपकल्प असून त्याच्या तिन्ही बाजूला पाणी व एका बाजूला भूभाग आहे. भारताच्या भौगोलिक वैशिष्ट्यांमध्ये हिमालयाच्या पर्वतरांगा, गंगेची मैदाने, दख्खनचे पठार आणि किनारपट्ट्यांचा समावेश आहे.

2. कोणत्या खिंडीतून भारतावर आक्रमणे झाली आहेत ?

उत्तर : भारतावर वायव्येकडील बोलन आणि खैबर खिंडीतून आक्रमणे झाले आहेत.

3. इतिहासपूर्व काल म्हणजे काय ?

उत्तर : लेखनकलेच्या शोधापूर्वीचा जो काळ आहे त्याला इतिहासपूर्व काल असे म्हणतात.

4. पशुपालन आणि दुग्धोत्पादनाची कशी सुरुवात झाली ?

उत्तर : पृथ्वीवर गवताळ कुरणे वाढल्यानंतर त्यातील ज्या प्राण्यांची शिकार तो करीत असे त्या प्राण्यांची वैशिष्ट्ये, खाण्यापिण्याच्या सवयी, उत्पत्ती यांचे निरीक्षण करून मनुष्याने त्या प्राण्यांना पकडून माणसाळवले अशा प्रकारे पशुपालन आणि दुग्धोत्पादनाची कशी सुरुवात झाली.

5. इतिहासातील वेगवेगळ्या कालखंडाला पुरातत्त्व संशोधकांनी वेगवेगळी नावे दिली आहेत. ती कोणती ?

उत्तर : इतिहासातील वेगवेगळ्या कालखंडाला पुरातत्त्व संशोधकांनी दिलेली वेगवेगळी नावे पुढीलप्रमाणे -    1. प्राचीन पाषाण युग (दोन अब्ज वर्षापूर्वीचा कालखंड) त्याची पुन्हा तीन गटात विभागणी होते. ती म्हणजे अ) आरंभीचा प्राचीन पाषाण युग. ब) प्राचीन पाषाण युग क) नवे अश्मयुग. 2. मध्य पाषाण युग (बारा हजार ते दहा हजार वर्षापर्यंतचा कालावधी) 3. नवीन पाषाण युग (दहा हजार वर्षानंतरचा काळ)

साधने

हाल्मीडी शिलालेख 

प्राचीन नाणी

राजतरंगिणी

  प्रश्न 1 - रिकाम्या जागा योग्य शब्दांनी भरा.

1. इतिहासाची बांधणी करण्यासाठी महत्वाचे घटक साहित्यिक व पुरातत्त्व साधने.

2. अश्वघोषाचे बुद्धचरित्र हे साहित्यिक साधन आहे.

3. कानडी भाषेत प्रथम आढळून आलेला शिलालेख म्हणजे हाल्मीडी होय.

या संदर्भातील  व्हिडिओ  यू ट्यूबवर पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा.